මිනිස් සිරුරේ මෙන්ම මනසේ ක්රියාකාරිත්වය සඳහා හෝමෝන සහ ස්නායු සම්ප්රේෂකයන් (Neurotransmitters) බෙහෙවින් වැදගත් වනවා. මෙම හෝමෝන අපගේ හැඟීම්, තීරණ ගැනීම සහ දෛනික ක්රියාකාරකම් මෙහෙයවනවා. අපගේ මනසේ සතුට, තෘප්තිය සහ යහපැවැත්ම පිළිබඳ හැඟීම් ඇති කිරීමට සෘජුවම බලපාන හෝමෝන සමූහයක් “සතුට ඇතිකරවන හෝමෝන” (Happiness Hormones) ලෙස හඳුන්වනු ලබනවා. මෙම හෝමෝන හතර ප්රධාන වශයෙන් ඩොපමයින්, සෙරටොනින්, ඔක්සිටොසින් සහ එන්ඩොෆින් ලෙස නම් කළ හැකියි. මෙම හෝමෝන නිසි ලෙස ක්රියාත්මක වීම අපගේ ශාරීරික සහ මානසික යහපැවැත්මට අත්යවශ්ය වනවා. මේවා අභිප්රේරණය, සමාජ බැඳීම් සහ මානසික ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීමට මහඟු දායකත්වයක් සපයනවා.
1. ඩොපමයින් (Dopamine)
ඩොපමයින් යනු අපගේ මොළයේ “ත්යාග පද්ධතිය” (Reward System) ක්රියාත්මක කරන ප්රධාන ස්නායු සම්ප්රේෂකයක්. යම්කිසි ඉලක්කයක් ජය ගැනීමෙන් හෝ සාර්ථකත්වයක් අත් කර ගැනීමෙන් පසු අපට දැනෙන තෘප්තිමත් හැඟීමට මූලික හේතුව ඩොපමයින් හෝමෝනයයි.
- ක්රියාකාරීත්වය: අභිප්රේරණය (Motivation), අවධානය සහ යමක් කිරීමට ඇති ආශාව ඇති කිරීම. නව අත්දැකීම් සඳහා අපව පොළඹවන්නේද මෙයයි.
- උත්තේජනය කළ හැකි ක්රම: කුඩා ඉලක්ක සපුරා ගැනීම, ප්රිය කරන විනෝදාංශයක නිරත වීම, ප්රිය කරන ආහාර ගැනීම සහ ප්රමාණවත් නින්දක් ලැබීම.
2. සෙරටොනින් (Serotonin)
සෙරටොනින් යනු අපගේ මනෝභාවය, ආහාර රුචිය සහ නින්ද පාලනය කරන ඉතා වැදගත් ස්නායු සම්ප්රේෂකයක්. එය සතුට සහ යහපැවැත්ම පිළිබඳ සමස්ත හැඟීමට බෙහෙවින් බලපානවා. මෙම හෝමෝනය නොමැතිවීම බොහෝ විට මානසික අවපීඩනයට හේතුවක් වනවා.
- ක්රියාකාරීත්වය: මනෝභාවය ස්ථාවරව පවත්වා ගැනීම සහ කාංසාව අඩු කිරීම.
- උත්තේජනය කළ හැකි ක්රම: හිරු එළියට නිරාවරණය වීම, නිතිපතා ව්යායාම කිරීම, පෝෂ්යදායී ආහාර (විශේෂයෙන් ට්රිප්ටොෆාන් අඩංගු ආහාර) ගැනීම සහ භාවනා කිරීම.
3. ඔක්සිටොසින් (Oxytocin)
ඔක්සිටොසින් යනු “ආදර හෝමෝනය” හෝ “සෙනෙහසේ හෝමෝනය” ලෙස ප්රකට එකක්. එය සමාජ බැඳීම්, විශ්වාසය සහ සෙනෙහස ඇති කිරීමට සෘජුවම සම්බන්ධයි.
- ක්රියාකාරීත්වය: අන් අය සමඟ ඇති සම්බන්ධතා ශක්තිමත් කිරීම, සංවේදනය වැඩි කිරීම සහ ආතතිය අඩු කිරීම.
- උත්තේජනය කළ හැකි ක්රම: ආදරය කරන කෙනෙකු වැළඳ ගැනීම, සුරතල් සතුන් සමඟ කාලය ගත කිරීම, දරුවෙකුට ආදරය කිරීම සහ අන් අයට උදව් කිරීම.
4. එන්ඩොෆින් (Endorphins)
එන්ඩොෆින් යනු අපගේ ශරීරයේ ස්වභාවික වේදනා නාශකයක් ලෙස ක්රියා කරන හෝමෝනයක්. එය වේදනාවට ප්රතිචාර වශයෙන් ශරීරය විසින් නිපදවනු ලබන අතර සතුටුදායක, ප්රීතිමත් හැඟීමක් ඇති කරනවා.
- ක්රියාකාරීත්වය: වේදනාව පාලනය කිරීම, ආතතිය අඩු කිරීම සහ සතුටුදායක හැඟීම් ඇති කිරීම. “රනර්ස් හයි” (Runner’s High) ලෙස හඳුන්වන්නේ අධික ව්යායාමයකින් පසු ඇතිවන එන්ඩොෆින් බලපෑමයි.
- උත්තේජනය කළ හැකි ක්රම: දැඩි ව්යායාම (ධාවනය, නැටුම්), සිනාසීම, ප්රිය කරන සංගීතයට සවන් දීම සහ චොකලට් වැනි ඇතැම් ආහාර ගැනීම.
හෝමෝන ඌනතා සහ ඒවායේ බලපෑම
මෙම හෝමෝන නිසි ප්රමාණයට සිරුර තුළ නොමැතිවීම (ඌනතා) පුද්ගලයෙකුගේ මානසික හා ශාරීරික සෞඛ්යයට සෘජුවම බලපානවා. මෙම ඌනතා විවිධ හේතු නිසා ඇතිවිය හැකියි.
- ඩොපමයින් ඌනතාව: දුර්වල ආහාර රටාවන්, ප්රමාණවත් නින්දක් නොලැබීම සහ නිදන්ගත ආතතිය නිසා මෙය ඇතිවිය හැකියි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස පුද්ගලයෙකුට අභිප්රේරණයක් නොමැතිවීම, අධික තෙහෙට්ටුව සහ අවධානය යොමු කිරීමේ අපහසුතා ඇතිවිය හැකියි.
- සෙරටොනින් ඌනතාව: හිරු එළියට නිරාවරණය නොවීම, ඇතැම් පෝෂක කොටස් නොමැති ආහාර රටාවක් (උදා: ට්රිප්ටොෆාන් අඩංගු ආහාර) සහ නිදන්ගත ආතතිය මෙයට ප්රධාන හේතු වනවා. මනෝභාවයේ විචල්යතා, කාංසාව, මානසික අවපීඩනය සහ නින්දේ ගැටලු මෙහි ප්රධාන ලක්ෂණ වනවා.
- ඔක්සිටොසින් ඌනතාව: අන් අය සමඟ ඇති සමාජ බැඳීම් දුර්වල වීම හෝ ශාරීරික සෙනෙහසක් නොලැබීම මෙයට හේතු වනවා. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස තනිකමක් දැනීම, අන් අය කෙරෙහි විශ්වාසයක් නොමැතිවීම සහ සමාජ කාංසාව ඇතිවිය හැකියි.
- එන්ඩොෆින් ඌනතාව: ශාරීරික ක්රියාකාරකම් නොමැතිකම හෝ නිදන්ගත වේදනා තත්වයන් මෙයට හේතු විය හැකියි. මෙමඟින් වේදනාවට ඇති සංවේදීතාව වැඩි විය හැකි අතර, අධික ලෙස කෝපය හෝ කාංසාව වැනි හැඟීම් ඇතිවිය හැකියි.
සතුට දනවන හෝමෝන ක්රියාත්මක වන ආකාරය: මායාගේ කතාව
එදා මායාගේ ජීවිතය පුරාම පැවතියේ අඳුරු පැහැයක්. උදෑසන අවදි වීමේ සිට රාත්රියට නින්දට යන තුරුම ඇගේ ලෝකය එකම ඒකාකාරී බවකින් ගෙවුණා. රැකියාව නිමවී නිවසට පැමිණි පසු ඇය කළේ රූපවාහිනිය ඉදිරිපිට වාඩි වී, කල්පනා ලෝකයක අතරමං වී සිටීම පමණයි. සිනහවක්, ප්රීතියක්, කිසිදු උනන්දුවක් ඇගේ මුහුණේ දක්නට නොලැබුණා. ඇගේ අභිප්රේරණය (motivation) සහ සතුට පිළිබඳ හැඟීම් ක්රමක්රමයෙන් වියැකී යන බව ඇයටම දැනුනා.
ඇය අහම්බෙන් සතුට ඇතිකරවන හෝමෝන පිළිබඳව ලිපියක් කියෙව්වා. මුලදී ඇය එය එතරම් ගණන් ගත්තේ නැතත්, ඇගේ ජීවිතයට යම් වෙනසක් අවශ්ය බව ඇය තීරණය කළා. ඇය ඉතා කුඩා පියවරකින් සිය වෙනස ආරම්භ කළා.
ඩොපමයින් (Dopamine) සොයා ගැනීම
මුලින්ම ඇය තමන්ටම කුඩා ඉලක්ක තබා ගත්තා. පළමු ඉලක්කය වූයේ ඇගේ කාමරය පිළිවෙළට තැබීමයි. පැය කිහිපයක මහන්සියෙන් පසු කාමරය පිරිසිදු වූ විට ඇයට යම්කිසි තෘප්තිමත් හැඟීමක් දැනුණා. ඒ, ඇගේ මොළය ඩොපමයින් හෝමෝනය මුදා හැරීම නිසයි. මේ තෘප්තිය ඇයව තවදුරටත් ක්රියාශීලී වීමට පෙළඹවූවා. පසු දින ඇය පැළයක් සිටුවා, එයට දිනපතා වතුර දමන්නට පටන් ගත්තා. පැළය වැඩෙන සෑම දිනකම ඇයට අලුත් සතුටක් දැනුණා.
සෙරටොනින් (Serotonin) සමඟ ජීවිතය සමතුලනය කිරීම
මායා දිනපතා උදෑසන ටික වේලාවක් හිරු එළියට නිරාවරණය වීමට පටන් ගත්තා. හිරු එළිය සෙරටොනින් නිෂ්පාදනයට ඉතා වැදගත් බව ඇය දැන සිටියා. ඇය උදෑසන ඇවිදින්නට ගිය අතර, එය ඇගේ මනෝභාවය දියුණු කළා. එතෙක් කල් ඇය විඳිමින් සිටි කාංසාව ක්රමක්රමයෙන් අඩු වන්නට පටන් ගත්තා.
ඔක්සිටොසින් (Oxytocin) සහ බැඳීම්වල වටිනාකම
ඇය අන් අයගෙන් ඈත් වී තනිකමින් සිටි නමුත්, දැන් ඇය අම්මාට සහ තාත්තාට ආදරයෙන් කතා කරන්නට පටන් ගත්තා. ඇය අම්මාට තුරුළු වූ විටත්, මිතුරියකට දුරකථන ඇමතුමක් දුන් විටත් ඇගේ සිතට මහත් සැනසිල්ලක් දැනුණා. ඒ, සෙනෙහසේ හෝමෝනය වන ඔක්සිටොසින් ක්රියාත්මක වීම නිසයි. ඇය සතුන්ට ආදරය කිරීමට පටන් ගත්තා. මේ සියල්ලෙන් ඇයට තනිකමක් නොදැනුණා.
එන්ඩොෆින් (Endorphins) සමඟ වේදනාව ජය ගැනීම
ඇය ඇවිදීමෙන් පසුව සැහැල්ලු නැටුම් ව්යායාම පටන් ගත්තා. මුලදී මහන්සි වූවත්, පසුව ඇයට යම් සතුටුදායක ප්රබෝධයක් දැනුණා. මෙය “රනර්ස් හයි” ලෙස හඳුන්වන එන්ඩොෆින් හෝමෝනයේ ප්රතිඵලයයි. ඇය වේදනාවට සහ මානසික පීඩනයට ඔරොත්තු දෙන ශක්තියක් ලබා ගත්තා.
මාස කිහිපයක් ගතවන විට මායා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වී සිටියා. ඇගේ මුහුණේ සිනහවක් රැඳී තිබුණා. ඇය ක්රියාශීලීව, සතුටින්, අන් අය සමඟ බැඳීම් ගොඩනගාගෙන සිටියා. ඇගේ ජීවිතය ඒකාකාරී අඳුරු පැහැයකින් මිදී වර්ණවත්, ප්රීතිමත් එකක් බවට පත් වී තිබුණා. ඒ සතුට ඇය සෙවූ හෝමෝනවල ප්රතිඵලයයි.
මෙම හෝමෝන සියල්ලම එකට එක්ව අපගේ මානසික යහපැවැත්මට සහ සතුටට දායක වනවා. නිසි ජීවන රටාවක් සහ ප්රසන්න ක්රියාකාරකම් මඟින් මෙම හෝමෝන ස්වභාවිකවම උත්තේජනය කර ගැනීම අපගේ සෞඛ්යයට බෙහෙවින් වැදගත්.
More Stories
අපරාධ නිවාරණය සහ මනෝභාව කළමනාකරණය පිළිබඳ විතක්ක සණ්ඨාන සූත්ර විමර්ශනය
ප්රගතිශීලී මස්පිඩු ලිහිල් කිරීම| Progressive muscle relaxation
මනස නිවන ගැඹුරු විවේකය | Deep Relaxation for Inner Peace