භින්නෝන්මාදය (Schizophrenia): සායනික විග්රහය, කළමනාකරණය සහ ප්රතිකාර
භින්නෝන්මාදය යනු සිතුවිලි, හැඟීම්, සහ හැසිරීම් වලට බලපාන සංකීර්ණ සහ බරපතල ස්නායු-සංවර්ධනීය මානසික රෝගී තත්ත්වයකි. ‘split mind’ (බිඳී ගිය මනස) යන අරුත දෙන ග්රීක වචන වලින් සම්භවය වූවද, මෙය බහු පෞරුෂ ආබාධය (multiple personality disorder) නොවන බව අවධාරණය කළ යුතුය. මෙම රෝගය මගින් පුද්ගලයාගේ යථාර්ථය වටහා ගැනීමේ හැකියාවට බලපෑම් ඇති කරන අතර, එහි රෝග ලක්ෂණ පුද්ගලයාගේ සාමාන්ය සමාජ, අධ්යාපනික සහ වෘත්තීය කටයුතුවලට බරපතල ලෙස බාධා කරයි. භින්නෝන්මාදය සඳහා ජානමය, ස්නායු රසායනික, සහ පාරිසරික සාධකවල සංකීර්ණ අන්තර් ක්රියාවක් බලපාන බව වර්තමාන පර්යේෂණ මගින් පෙන්වා දී ඇත.
1. භින්නෝන්මාදයේ සායනික ලක්ෂණ
භින්නෝන්මාදයේ රෝග ලක්ෂණ සාමාන්යයෙන් ප්රධාන කාණ්ඩ තුනකට බෙදා දැක්විය හැක. එනම් ධනාත්මක (Positive), ඍණාත්මක (Negative), සහ සංජානනීය (Cognitive) රෝග ලක්ෂණයි.
ධනාත්මක රෝග ලක්ෂණ (Positive Symptoms)
මෙම රෝග ලක්ෂණ යනු සාමාන්ය පුද්ගලයන් තුළ නොමැති නමුත්, රෝගී තත්ත්වය හේතුවෙන් අසාමාන්ය ලෙස මතුවන සිතුවිලි හෝ ක්රියාවන් ය. මේවා සාමාන්යයෙන් රෝගයේ උග්ර අවධියේදී දැකිය හැකි අතර, ප්රති-මනෝවිකාර ඖෂධ (antipsychotic medications) වලට හොඳින් ප්රතිචාර දක්වයි.
-
මිත්යා මත (Delusions):
මෙය අසත්ය, විකෘති වූ, නමුත් දැඩි ලෙස විශ්වාස කරන අදහස් සමූහයකි. සාමාන්යයෙන් හඳුනාගත හැකි මිත්යා මත කිහිපයක් පහත දැක්වේ.
- පීඩාකාරී මිත්යා මත (Persecutory Delusions)
- විශිෂ්ටත්වයේ මිත්යා මත (Grandiose Delusions)
- යොමු මිත්යා මත (Referential Delusions)
චරිත කතාව:
ප්රදීප්, වයස 30ක තරුණයෙකි. ඔහු විශ්වාස කරන්නේ රටේ රහස් ඔත්තු සේවයක් විසින් ඔහුගේ සිතුවිලි පාලනය කිරීමට උත්සාහ කරන බවයි. ඔහු තම සිතුවිලිවලට බලපෑම් එල්ල කරන ශබ්ද තමාට ඇසෙන බවත්, ඔහුගේ නිවසේ කැමරා සවි කර ඇති බවත් විශ්වාස කරයි. මෙම විශ්වාසය කෙතරම් ප්රබලද යත්, ඔහු තම පවුලේ සාමාජිකයන් සමඟ පවා කතා කිරීම ප්රතික්ෂේප කරයි.
-
අසත්ය දර්ශන (Hallucinations):
බාහිර උත්තේජකයක් නොමැති විට ඇතිවන සංවේදනයන් ය. මේවා ඕනෑම ඉන්ද්රියකට අදාල විය හැකි වුවද, ශ්රව්ය අසත්ය දර්ශන (auditory hallucinations) වඩාත් සුලබය.
චරිත කතාව:
සන්ධ්යා, වයස 25ක තරුණියකි. ඇය තනිව සිටින විට නිරන්තරයෙන්ම තමාට ඇමතෙන, විවේචනය කරන හෝ අණ දෙන හඬවල් අසයි. මෙම හඬවල් ඇයගේ ආත්ම විශ්වාසය හෑල්ලු කරන අතර, ඇයගේ දෛනික කටයුතු වලට බාධා කරයි. මෙම හඬවල්වලට ඇය විටින් විට ප්රතිචාර දැක්වීම නිසා, අන් අය ඇයව අමුතු පුද්ගලයක් ලෙස සලකයි.
-
අවුල් වූ කතාව සහ හැසිරීම (Disorganized Speech and Behavior):
සිතුවිලි පැහැදිලිව ප්රකාශ කිරීමට අපහසු වීම. මෙහිදී අදහස් අතර සම්බන්ධයක් නොමැති වීම, නොගැලපෙන වචන භාවිතය (word salad), සහ සංවාදයේ මාතෘකාව නිතර වෙනස් කිරීම (tangentiality) දැකිය හැක.
චරිත කතාව:
ජනක, වයස 45ක පුද්ගලයෙකි. ඔහුගේ බිරිඳ ඔහුගෙන් “අද වැඩට යන්නේ නැද්ද?” කියා ඇසූ විට, ඔහු මෙසේ පිළිතුරු දෙයි: “නෑ, අද බ්රහස්පතින්දා, මගේ බස් එක රතු පාටයි. මට කිරි ටිකක් බොන්න ඕනේ. ඒත් බළලා බිස්කට් කනවා.” ඔහුගේ පිළිතුරට ප්රශ්නයට කිසිදු සම්බන්ධයක් නැත. ඔහුගේ සිතුවිලි කිසිදු පිළිවෙළක් නොමැතිව පැනීම නිසා ඔහු කියන දේ තේරුම් ගැනීමට අපහසුය.
චරිත කතාව (හැසිරීමේ අවුල):
සුරේෂ්, වයස 35ක පුද්ගලයෙකි. ඔහුට යම් කාර්යයක් නිසි ලෙස සම්පූර්ණ කිරීම අපහසුය. උදෑසන දත් මැදීමට පටන් ගෙන, අතරමගදී නතර වී, මුළුතැන්ගෙයි කැබිනෙට්ටුවක් විවෘත කර නැවත වසා දමයි. සමහර අවස්ථාවලදී ඔහු මහමගදී කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව අත්පුඩි ගසයි, සිනාසෙයි, හෝ අමුතු ඉරියව්වලින් සිටියි.
ඍණාත්මක රෝග ලක්ෂණ (Negative Symptoms)
මෙම ලක්ෂණ යනු සාමාන්ය පුද්ගලයන් තුළ ඇති නමුත්, රෝගී තත්ත්වය නිසා අඩුවී හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම නැතිවී යන හැකියාවන් ය. මේවා රෝග විනිශ්චය සඳහා ඉතා වැදගත් වන අතර, බොහෝ විට ප්රතිකාර කිරීමට අපහසු විය හැකිය.
- හැඟීම් විරහිත බව (Blunted/Flat Affect): මුහුණේ ඉරියව්, ශරීර භාෂාව හෝ කටහඬේ හැඟීම් ප්රකාශ කිරීමේ හැකියාව අඩුවීම.
- අභිප්රේරණය අඩු වීම (Avolition): ඉලක්ක-නැඹුරු ක්රියාකාරකම් ආරම්භ කිරීමේ හෝ සම්පූර්ණ කිරීමේ උනන්දුව හෝ හැකියාව නොමැති වීම.
- කතාවේ දරිද්රතාව (Alogia): සංවාදයේදී වචන ස්වල්පයක් පමණක් භාවිත කිරීම, හෝ සවිස්තරාත්මකව පිළිතුරු දීමට අපහසු වීම.
- අනන්දනය (Anhedonia): ප්රසන්න ක්රියාකාරකම් වලින් සතුටක් හෝ සතුටක් නොලැබීම.
- සමාජයෙන් ඈත් වීම (Asociality): සමාජ සම්බන්ධතා පැවැත්වීමට හෝ සමාජ කණ්ඩායම් වලට සම්බන්ධ වීමට ඇති උනන්දුව නැති වීම.
සංජානනීය රෝග ලක්ෂණ (Cognitive Symptoms)
මෙම ලක්ෂණ රෝගියාගේ අවධානය, මතකය සහ තීරණ ගැනීමේ හැකියාවට බලපායි. මෙය රෝගියාගේ ක්රියාකාරීත්වය කෙරෙහි බරපතල බලපෑමක් ඇති කරයි.
- ක්රියාකාරී මතකයේ ගැටලු (Working Memory Deficits): යම් කාර්යයක් සඳහා අවශ්ය තොරතුරු කෙටිකාලීනව මතකයේ තබා ගැනීමේ අපහසුතාව.
- අවධානය යොමු කිරීමේ අපහසුතාව (Attention Deficits): සංවාදයක් හෝ කාර්යයක් කෙරෙහි අවධානය රඳවා ගැනීමේ අපහසුතාව.
- විධායක ක්රියාකාරිත්වයේ ගැටලු (Executive Functioning Deficits): සැලසුම් කිරීම, තීරණ ගැනීම, සහ ගැටළු විසඳීම වැනි උසස් මට්ටමේ මානසික ක්රියාකාරකම් වල අපහසුතා.
2. භින්නෝන්මාදය කළමනාකරණය, ප්රතිකාර සහ වැළැක්වීම
භින්නෝන්මාදය සම්පූර්ණයෙන් සුව කළ නොහැකි වුවද, නිසි සහ ක්රමානුකූල ප්රතිකාර මගින් රෝගය සාර්ථකව පාලනය කර, රෝගියාට සාමාන්ය ජීවිතයක් ගත කිරීමේ හැකියාව ලබා දිය හැක.
-
ෆාමකොලොජිකල් ප්රතිකාර (Pharmacological Treatment):
භින්නෝන්මාද ප්රතිකාරයේ ප්රධානතම පියවර වන්නේ මනෝ වෛද්යවරයෙකුගේ අධීක්ෂණය යටතේ ප්රති-මනෝවිකාර ඖෂධ (Antipsychotic Medications) භාවිත කිරීමයි. මෙම ඖෂධ මොළයේ රසායනික ද්රව්ය (විශේෂයෙන් ඩෝපමයින්) සමතුලිත කරමින් ධනාත්මක රෝග ලක්ෂණ (මිත්යා මත, අසත්ය දර්ශන) පාලනය කිරීමට උපකාරී වේ. නවීන ප්රති-මනෝවිකාර ඖෂධ (Second-Generation/Atypical Antipsychotics) මගින් රෝග ලක්ෂණ පාලනය කරන අතරතුර අතුරු ආබාධ අවම කිරීමට උත්සාහ කරයි.
ඖෂධ නිසි ලෙස සහ නොකඩවා භාවිත කිරීම රෝගය නැවත උත්සන්න වීම වළක්වා ගැනීමට ඉතා වැදගත් වේ.
-
මනෝ සමාජීය ප්රතිකාර (Psychosocial Therapies):
ඖෂධ ප්රතිකාරවලට අමතරව, මනෝ සමාජීය ප්රතිකාර මගින් රෝගියාට සමාජයට නැවත සම්බන්ධ වීමට, දෛනික ජීවිතය සාර්ථකව පවත්වා ගැනීමට සහ මානසික ආතතිය කළමනාකරණය කර ගැනීමට උපකාරී වේ.
- සංජානනීය චර්යා චිකිත්සාව (CBT): අසත්ය දර්ශන සහ මිත්යා මත වැනි අසාමාන්ය සිතුවිලි හඳුනාගෙන ඒවාට නිසි පරිදි මුහුණ දීමට පුරුදු කරයි.
- පවුල් චිකිත්සාව (Family Therapy): රෝගියාගේ පවුලේ සාමාජිකයන්ට රෝගය පිළිබඳව අවබෝධයක් ලබා දී, ඔවුන්ට රෝගියාට සහයෝගය දිය යුතු ආකාරය පිළිබඳව මග පෙන්වයි.
- සමාජ කුසලතා පුහුණුව (Social Skills Training): අන් අය සමඟ නිසි ලෙස කතාබහ කිරීම, ගැටළු විසඳීම සහ සමාජ සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීම වැනි කුසලතා වර්ධනය කරයි.
-
මුල් අවධියේ හඳුනා ගැනීම සහ වැළැක්වීම (Early Detection and Prevention):
රෝග ලක්ෂණ මුල් අවධියේදී (prodromal phase) හඳුනා ගැනීම, සාර්ථක ප්රතිකාර සඳහා ඉතා තීරණාත්මක වේ. යම් පුද්ගලයෙකු තුළ සමාජයෙන් ඈත් වීම, අමුතු සිතුවිලි, සහ ක්රියාකාරීත්වයේ වෙනස්කම් වැනි ලක්ෂණ ඇති වූ විට, කඩිනමින් මනෝ උපදේශකයකු හෝ මනෝ වෛද්යවරයකු හමුවීම වැදගත් වේ. මුල් අවධියේදී ලබා දෙන ප්රතිකාර මගින් රෝගය උග්රවීම වළක්වා, රෝගියාගේ ජීවන තත්ත්වය සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ නැංවිය හැකිය.
අවසාන නිගමනය
භින්නෝන්මාදය යනු රෝගියාට පමණක් නොව, ඔවුන්ගේ පවුල්වලට සහ සමාජයට ද බලපාන සංකීර්ණ රෝගී තත්ත්වයකි. එබැවින්, එය හඳුනා ගැනීම, කළමනාකරණය කිරීම සහ ප්රතිකාර කිරීම සඳහා බහුවිධ ප්රවේශයක් (multidisciplinary approach) අත්යවශ්ය වේ. වෘත්තිකයන් ලෙස, අපගේ කාර්යභාරය වන්නේ රෝගීන්ගේ මනෝ සමාජීය ක්රියාකාරිත්වය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා, ෆාමකොලොජිකල් සහ මනෝ සමාජීය ප්රතිකාර ක්රමවල එකතුවක් භාවිත කිරීමයි.
ජ්යෙෂ්ඨ මනෝ උපදේශක පූජ්ය පට්ටියවෙල මහින්ද හිමි
More Stories
අපරාධ නිවාරණය සහ මනෝභාව කළමනාකරණය පිළිබඳ විතක්ක සණ්ඨාන සූත්ර විමර්ශනය
ප්රගතිශීලී මස්පිඩු ලිහිල් කිරීම| Progressive muscle relaxation
මනස නිවන ගැඹුරු විවේකය | Deep Relaxation for Inner Peace