ෆෝබියා (Phobia): ඔබ තනිවම දුක් විඳිය යුතු නැති, සුව කළ හැකි මානසික තත්ත්වයකි.
අප සියලු දෙනාම ජීවිතයේ යම් යම් දේවලට බිය වෙමු. උස ස්ථානයකදී දැනෙන චකිතය, විභාගයකට පෙර ඇතිවන නොසන්සුන්කම, නාඳුනන සතෙකු දුටු විට ඇතිවන බිය, මේ සියල්ල මිනිස් ස්වභාවයේ කොටසකි. එය අපව අනතුරු වලින් ආරක්ෂා කරන සාමාන්ය ප්රතිචාරයකි. නමුත්, කිසිදු සාධාරණ හේතුවක් නොමැතිව, එදිනෙදා ජීවිතයට පවා දැඩි ලෙස බාධා වන සේ, යම් නිශ්චිත වස්තුවක්, අවස්ථාවක් හෝ සතෙකු කෙරෙහි දක්වන අසාමාන්ය, අතාර්කික සහ පාලනය කළ නොහැකි අධික බිය “ෆෝබියාවක්” හෙවත් භීතිකාවක් (Phobia) ලෙස හැඳින්වේ.
බොහෝ දෙනෙක් මෙය දුර්වලකමක් ලෙස සලකා නිහඬව දුක් විඳින නමුත්, සත්යය නම් ෆෝබියාව යනු ප්රතිකාර මගින් සාර්ථකව ජයගත හැකි මානසික තත්ත්වයකි. මෙම ලිපියේ අරමුණ වන්නේ ෆෝබියා යනු කුමක්ද, එහි ස්වභාවය සහ එය සාර්ථකව ජය ගන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව පුළුල් අවබෝධයක් ලබා දීමයි.
ෆෝබියාවක් යනු සැබවින්ම කුමක්ද?
ඇමරිකානු මනෝ චිකිත්සක සංගමයේ DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition) වර්ගීකරණයට අනුව, ෆෝබියා යනු කාංසාව ආශ්රිත අක්රමිකතා (Anxiety Disorders) ගණයට අයත් වේ. මෙහිදී, පුද්ගලයා තමා බිය වන දෙයින් එල්ල විය හැකි සැබෑ තර්ජනයට වඩා අතිශයෝක්තියට නැංවූ, දැඩි බියක් සහ කාංසාවක් අත්විඳියි.
මෙම බිය කොතරම් තීව්ර ද යත්, එය ඔවුන්ගේ දෛනික ජීවිතය අඩපණ කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, සෝපාන වලට බිය (Claustrophobia) පුද්ගලයෙකු රැකියාව කරන ගොඩනැගිල්ලේ 10 වන තට්ටුවට පඩිපෙළ නැඟීමට පෙළඹීම, බල්ලන්ට බිය (Cynophobia) අයෙකු මිතුරෙකුගේ නිවසට යාම ප්රතික්ෂේප කිරීම, සමාජ ෆෝබියාව ඇති ශිෂ්යයෙකු පන්තියේ ඉදිරිපත් කිරීම් මඟහැරීම නිසා අධ්යාපනය කඩාකප්පල් කරගැනීම දැක්විය හැක. ඔවුන්ගේ ප්රධාන අරමුණ වන්නේ බිය උපදවන දෙය ඕනෑම වියදමක් දරා මඟහැර සිටීමයි.
ෆෝබියාවක පොදු ලක්ෂණ (Symptoms) මොනවාද?
ෆෝබියාවක් ඇති පුද්ගලයෙකු බිය වන දෙයට මුහුණ දුන් විට හෝ ඒ ගැන සිතන විට පවා, මොළයේ “සටන් කිරීම හෝ පලායාම” (Fight-or-Flight) ප්රතිචාරය ක්ෂණිකව ක්රියාත්මක වේ. මේ සමඟ පහත රෝග ලක්ෂණ ඇතිවිය හැක.
ශාරීරික ලක්ෂණ (Physical Symptoms):
- හෘද ස්පන්දනය වේගවත් වීම සහ පපුව තදින් ගැහීම
- අධික ලෙස දහඩිය දැමීම
- ශරීරය හෝ කටහඬ වෙව්ලීම
- හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව, හුස්ම හිරවීම හෝ වේගයෙන් හුස්ම ගැනීම
- පපුවේ වේදනාව හෝ තද බවක් දැනීම
- ඔක්කාරය, කරකැවිල්ල, හිසේ සැහැල්ලු බවක් හෝ ක්ලාන්ත වීමට ආසන්න බවක් දැනීම
- උදරයේ වේදනාව හෝ අපහසුතාව
මානසික සහ චර්යාත්මක ලක්ෂණ (Psychological & Behavioral Symptoms):
- තමන්ට පාලනය නැති වී යනු ඇතැයි, සිහි විකල් වනු ඇතැයි හෝ මිය යනු ඇතැයි යනුවෙන් දැඩි බියක් ඇතිවීම.
- තම බිය අසාමාන්ය සහ අතාර්කික බව දැන දැනත් එය පාලනය කරගැනීමට නොහැකි වීම.
- බිය උපදවන දෙයින් වහාම පලා යාමට දැඩි අවශ්යතාවක් ඇතිවීම.
- එම වස්තුව, ස්ථානය හෝ අවස්ථාව දැඩි ලෙස මඟහැරීමට උත්සාහ කිරීම.
- බිය උපදවන දේ ගැන නිතර නිතර සිතමින් කනස්සල්ලට පත්වීම.
ෆෝබියා ඇතිවීමට හේතු මොනවාද?
- කම්පනකාරී අත්දැකීම් (Traumatic Experiences): කුඩා කලදී සතෙකු විසින් සපා කෑම, සෝපානයක සිරවීම, දියේ ගිලීමට යාම වැනි සෘජු, බිය උපදවන අත්දැකීමක් අදාළ දෙය සම්බන්ධයෙන් ෆෝබියාවක් ඇතිවීමට ප්රබලව බලපෑ හැක.
- නිරීක්ෂණයෙන් ඉගෙනීම (Observational Learning / Learned Responses): දෙමාපියෙකුට හෝ සමීපතමයෙකුට යම් දෙයක් ගැන (උදා: කැරපොත්තන්ට) ෆෝබියාවක් ඇත්නම්, ඔවුන් දක්වන බියජනක ප්රතිචාරය දකින දරුවෙකුට ද එම බිය ඇතිවිය හැක.
- ජානමය සහ මොළයේ ක්රියාකාරිත්වය (Genetics and Brain Function): පවුලේ කාංසාව ආශ්රිත රෝග ඉතිහාසයක් ඇත්නම්, ෆෝබියා ඇතිවීමේ අවදානම තරමක් වැඩි විය හැක. මොළයේ බිය සහ කාංසාව පාලනය කරන ඇමිග්ඩලාව (Amygdala) වැනි කොටස්වල අධි ක්රියාකාරීත්වය ද මීට සම්බන්ධ බව පර්යේෂණ මගින් පෙන්වා දී ඇත.
- තොරතුරු මගින් ලැබෙන බලපෑම (Informational Transmission): යම් දෙයක ඇති අනතුරුදායක බව පිළිබඳව නිතර ඇසීමෙන්, කියවීමෙන් හෝ නැරඹීමෙන් ද (උදා: ගුවන් අනතුරු පිළිබඳ පුවත් නිතර නැරඹීම) ෆෝබියාවක් වර්ධනය විය හැක.
ප්රධාන ෆෝබියා වර්ග සහ ඒවාට ප්රතිකාර
1. විශේෂිත ෆෝබියා (Specific Phobias)
වඩාත් සුලබව දක්නට ලැබෙන මෙම වර්ගයේදී, බිය යොමුවන්නේ ඉතා නිශ්චිත වස්තුවක් හෝ අවස්ථාවක් වෙතටය. ඒවා තවදුරටත් මෙසේය:
- සත්ත්ව වර්ගය (Animal Type): Arachnophobia (මකුළුවන්), Cynophobia (බල්ලන්), Ophidiophobia (සර්පයන්).
- ස්වභාවික පරිසරය (Natural Environment Type): Acrophobia (උස), Aquaphobia (ජලය), Astraphobia (ගිගුරුම්/විදුලි).
- රුධිරය, එන්නත් සහ තුවාල (Blood-Injection-Injury Type): Hemophobia (රුධිරය), Trypanophobia (ඉඳිකටු).
- තත්ත්වයන්ට අදාළ (Situational Type): Claustrophobia (සංවෘත ස්ථාන), Aerophobia (ගුවන් ගමන්).
2. සමාජ කාංසාව අක්රමිකතාව (සමාජ ෆෝබියාව)
අන් අයගේ විවේචනයට, ගැරහීමට, අවමානයට හෝ ප්රතික්ෂේප වීමට ලක් වේ යැයි සමාජ අවස්ථාවලදී ඇතිවන අධික සහ අඛණ්ඩ බියයි. පිරිසක් ඉදිරියේ කතා කිරීමට, නව පුද්ගලයන් හමුවීමට ඇති බිය මීට උදාහරණ වේ.
3. ඇගෝරාෆෝබියා (Agoraphobia)
හදිසියේ භීතිකාමය රෝග ලක්ෂණ (Panic Attack) ඇති වුවහොත්, ඉන් ගැලවීමට හෝ උදව් ලබාගැනීමට අපහසු යැයි සිතෙන ස්ථාන හෝ අවස්ථා (උදා: සෙනඟ පිරුණු ස්ථාන, පොදු ප්රවාහන සේවා) මඟහැරීම සහ ඒවට බිය වීමයි.
ෆෝබියාවක් ජයගැනීමට ඔබට කළ හැක්කේ කුමක්ද?
- වෘත්තීය සහාය ලබාගැනීම: පළමු සහ වැදගත්ම පියවර මෙයයි. සුදුසුකම් ලත් මනෝ වෛද්යවරයෙකු (Psychiatrist) හෝ මනෝ විද්යාඥයෙකු/උපදේශකවරයෙකු (Psychologist/Therapist) හමුවීම අත්යවශ්ය වේ.
- ස්වයං උපකාරක ක්රම (Self-Help Techniques): සන්සුන් වීමේ ක්රම (Relaxation Techniques), දැනුවත් බව (Mindfulness) පුහුණු වීම, සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවන රටාවක් අනුගමනය කිරීම.
නිගමනය
ෆෝබියාවක් යනු ලැජ්ජා විය යුතු දුර්වලකමක් හෝ පෞරුෂයේ අඩුපාඩුවක් නොවේ. එය ප්රතිකාර මගින් සම්පූර්ණයෙන්ම සුව කළ හැකි හෝ ඉතා සාර්ථකව පාලනය කළ හැකි, මොළයේ ක්රියාකාරිත්වය හා සම්බන්ධ වෛද්ය විද්යාත්මක තත්ත්වයකි. ඔබ හෝ ඔබ දන්නා අයෙකු ෆෝබියාවකින් පීඩා විඳින්නේ නම්, නිහඬව දුක් විඳීමෙන් පලක් නැත. නිවැරදි වෘත්තීය සහාය ලබා ගැනීමෙන් බියෙන් තොර, නිදහස් සහ පූර්ණ ජීවිතයක් ගත කිරීමට ඔබටත් නියත වශයෙන්ම හැකියාව ඇත.
More Stories
අපරාධ නිවාරණය සහ මනෝභාව කළමනාකරණය පිළිබඳ විතක්ක සණ්ඨාන සූත්ර විමර්ශනය
ප්රගතිශීලී මස්පිඩු ලිහිල් කිරීම| Progressive muscle relaxation
මනස නිවන ගැඹුරු විවේකය | Deep Relaxation for Inner Peace