ප්‍රකීර්ණක චෛතසික: සිතුවිලි වල විවිධත්වය

අපේ සිත නිතරම නොයෙක් දේ හිතනවා. මේ හිතුවිලි වලට හේතු වෙන දේවල් ගැන බුදු දහමේ විස්තර කරනවා. ඒ අතරින් ප්‍රධාන කොටසක් තමයි ප්‍රකීර්ණක චෛතසික. මේවා නිසා තමයි අපිට එක එක වෙලාවට එක එක විදිහේ දේවල් හිතෙන්නේ, දැනෙන්නේ, කරන්න හිතෙන්නේ.

ප්‍රකීර්ණක චෛතසික හයකි:

1. විතර්කය (අරමුණට යොමු කිරීම):
   • සරලවම කිව්වොත්, මොකක් හරි දෙයක් ගැන හිතන්න පටන් ගන්න එක තමයි විතර්කය.
   • උදාහරණයක් විදියට, “හෙට මොනවද උයන්නේ?” කියලා හිතන එක විතර්කය.
2. විචාරය (අරමුණේ රැඳවීම):
   • විතර්කයෙන් පටන් ගත්ත සිතුවිල්ල දිගටම පවත්වාගෙන යන එක තමයි විචාරය.
   • උදාහරණයක් විදියට, “හෙට බත් එක්ක පරිප්පු හදනවා” කියලා හිතලා ඒ ගැනම විනාඩි කිහිපයක් හිත හිත ඉන්න එක විචාරය.
3. අධිමොක්ඛය (අරමුණ තීරණය කිරීම):
   • අපි මොකක් හරි දෙයක් ගැන හිතලා ඒක හොඳද නරකද කියලා තීරණය කරන එක තමයි අධිමොක්ඛය.
   • උදාහරණයක් විදියට, “පරිප්පු හොඳයි, ඒක නිසා හෙට පරිප්පු හදන්න තීරණය කරනවා” කියලා හිතන එක අධිමොක්ඛය.
4. වීර්යය (උත්සාහය):
   • අපි මොකක් හරි වැඩක් කරන්න ඕන කියලා හිතලා ඒක කරන්න ගන්න උත්සාහය තමයි වීර්යය.
   • උදාහරණයක් විදියට, “හෙට උදේ නැගිටලා පරිප්පු උයන්න ඕනේ” කියලා හිතලා ඒකට අවශ්‍ය දේවල් ලෑස්ති කරන එක වීර්යය.
5. ප්‍රීතිය (සතුට):
   • අපි මොකක් හරි දෙයක් කරලා සතුටු වෙන එක තමයි ප්‍රීතිය.
   • උදාහරණයක් විදියට, “පරිප්පු ටික හොඳට උයලා ඉවර වුණාම හරිම සතුටුයි” කියලා හිතන එක ප්‍රීතිය.
6. ඡන්දය (කැමැත්ත):
   • අපි මොකක් හරි දෙයක් කරන්න කැමති වෙන එක තමයි ඡන්දය.
   • උදාහරණයක් විදියට, “මට පරිප්පු කන්න ආසයි” කියලා හිතන එක ඡන්දය.

මේ චෛතසික හය අපේ සෑම සිතකම ඇති වෙන්නේ නැහැ. ඒත්, හොඳ නරක හැම සිතුවිල්ලකම මේවායින් එකක් හරි කිහිපයක් හරි තියෙන්න පුළුවන්. ඒ නිසා තමයි මේවාට “ප්‍රකීර්ණක” කියන්නේ. ඒ කියන්නේ මේවා විසිරිලා තියෙනවා කියන එකයි.

සරලවම කිව්වොත්, ප්‍රකීර්ණක චෛතසික කියන්නේ අපේ සිතුවිලිවලට වර්ණ එකතු කරන දේවල් වගේ. ඒ හින්ද තමයි අපිට එක එක වෙලාවට එක එක විදිහට හිතෙන්නේ, දැනෙන්නේ, දැනෙන්නේ.

හොඳ හෝ නරක පුරුද්දක් ඇතිවන ආකාරය

ප්‍රකීර්ණක චෛතසික නිසා පුද්ගලයෙකු හොඳ හෝ නරක ක්‍රියාවන්ට ඇබ්බැහි වී, එය පුරුද්දක් බවට පත් කරගන්නා ආකාරය පහදා දෙන රචනාවක් පහත දැක්වේ.

යම් පුද්ගලයෙක් හොඳ හෝ නරක ක්‍රියාවක් පුරුද්දක් බවට පත් කරගන්නා ආකාරය ප්‍රකීර්ණක චෛතසික කිහිපයක් මූලික කරගෙන පැහැදිලි කළ හැකිය. විශේෂයෙන්ම වීර්යය, අධිමොක්ඛය, ප්‍රීතිය සහ ඡන්දය යන චෛතසික මෙහිදී ඉතා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.

හොඳ පුරුද්දක් ඇති කර ගැනීම

1. වීර්යය (උත්සාහය): යම් පුද්ගලයෙක් උදෑසනින් අවදි වී ව්‍යායාම කිරීම ආරම්භ කිරීමට තීරණය කරයි යැයි සිතන්න. මෙහිදී ඔහු තම අලස බව සහ ශරීරයේ ඇති වෙහෙස නොසලකා උත්සාහයෙන් ව්‍යායාම කිරීම ආරම්භ කරයි.
2. අධිමොක්ඛය (තීරණය): ව්‍යායාම කිරීමෙන් ශරීරයට සහ මනසට ලැබෙන සෞඛ්‍යමය වාසි පිළිබඳව ඔහු තුළ දැඩි විශ්වාසයක් ඇති වේ. මෙම තීරණය නිසා ඔහු ව්‍යායාම කිරීම අත් නොහරියි.
3. ප්‍රීතිය (සතුට): දින කිහිපයක් ව්‍යායාම කිරීමෙන් පසු ඔහුට ශරීරයේ සැහැල්ලු බවක් සහ ප්‍රබෝධයක් දැනේ. එමෙන්ම මානසික සතුටක් ද අත්විඳියි. මෙම ප්‍රීතිය නිසා ඔහු තව තවත් ව්‍යායාම කිරීමට පෙළඹේ.
4. ඡන්දය (කැමැත්ත): ව්‍යායාම කිරීමෙන් ලැබෙන ශාරීරික හා මානසික සතුට නිසා ඔහු එයට දැඩි කැමැත්තක් දක්වයි. මෙම කැමැත්ත නිසා ඔහු දිනපතා ව්‍යායාම කිරීමේ පුරුද්දට හුරු වේ.

නරක පුරුද්දක් ඇති කර ගැනීම

1. වීර්යය (උත්සාහය): යම් පුද්ගලයෙක් දුම් පානය කිරීමට හෝ මත්පැන් පානය කිරීමට පටන් ගනී යැයි සිතන්න. මුල් අවස්ථාවේදී ඔහු මිතුරන්ගේ බලපෑම නිසා හෝ කුතුහලයට මෙන් එය උත්සාහ කරයි.
2. අධිමොක්ඛය (තීරණය): දුම් පානය කිරීමෙන් හෝ මත්පන් පානය කිරීමෙන් තාවකාලිකව ආතතිය දුරු වන බවට හෝ සතුටක් ලැබෙන බවට ඔහු සිත තුළ වැරදි තීරණයක් ගනී.
3. ප්‍රීතිය (සතුට): දුම් පානය කිරීමෙන් හෝ මත්පන් පානය කිරීමෙන් ඔහුට තාවකාලික සතුටක් හෝ විනෝදයක් දැනේ. මෙම සතුට නිසා ඔහු නැවත නැවතත් එම ක්‍රියාව කිරීමට පෙළඹේ.
4. ඡන්දය (කැමැත්ත): දුම් පානයෙන් හෝ මත්පන් පානය කිරීමෙන් ලැබෙන තාවකාලික සතුටට ඔහු ඇබ්බැහි වේ. එමෙන්ම එය නැවත නැවතත් කිරීමට ඔහු තුළ දැඩි කැමැත්තක් හට ගනී. මෙම කැමැත්ත නිසා ඔහු නිතරම දුම් පානය කිරීමට හෝ මත්පන් පානය කිරීමට පෙළඹේ.

මෙලෙස ප්‍රකීර්ණක චෛතසික මඟින් පුද්ගලයෙකුගේ සිතුවිලි ක්‍රියාත්මක වී හොඳ හෝ නරක පුරුද්දක් ඇති කර ගැනීමට හේතු වේ. එබැවින් සෑම විටම සිහියෙන් හා විමසිලිමත්ව කටයුතු කිරීමෙන් නරක පුරුදු වලින් වැළකී සිටීමටත්, යහපත් පුරුදු ඇති කර ගැනීමටත් හැකි වේ.

සිතුවිලි වෙනස් කොට හරි පුරුදු ඇති කරමු

වැරදි චර්යාවෙන් මිදී යහපත් චර්යාවක් ඇතකර ගැනීමට මෙම ප්‍රකීර්ණක චෛසිත නිවැරිදිව තේරුම් ගැනීම ඉතා වැදගත් වේ. වැරදි චර්යාව වෙනුවට ඵලදායී හා සතුට ඇතිකරවන අරමුණක් සිතට නන්වාගෙන අම අරමුණ ප්‍රමුඛ කොට, එම අරමුනෙහි හිත යොදවා සහ අම අරමුණම පවත්වාගෙන යෑමට වීර්යය චෛතසිකය ඇති කර, ඒ සඳහා ප්‍රිතියක් ඇතිකර ගැනීම තුලින් එම අරමුණම පවත්වාගෙන යෑමට කැමැත්තක් ඇතිකර ගැනිම තුළින් හරි පුරුද්දක් ඇති කර ගැනීමට හැකියාව ලැබේ.

1. නිවැරදි අරමුණ තෝරා ගැනීම (විතර්කය):

• වැරදි චර්යාවෙන් වැළකී සිටීමට සහ යහපත් ජීවිතයක් ගත කිරීමට නිවැරදි අරමුණක් තෝරා ගන්න.
  • උදාහරණයක් ලෙස, මත්පැන් පානයෙන් වැළකී සිටීම, දුම්පානයෙන් වැළකී සිටීම, නිතර කේන්ති ගැනීමෙන් වැළකී සිටීම වැනි අරමුණක් තෝරා ගත හැකිය.
• මෙම අරමුණ ඔබේ සිතට පැහැදිලිව හා තදින් කාවැදිය යුතුය.

2. අරමුණෙහි දිගටම රැඳී සිටීම (විචාරය):

• ඔබේ සිත නිරන්තරයෙන් නිවැරදි අරමුණෙහි රඳවා ගන්න.
  • උදාහරණයක් ලෙස, ඔබ මත්පැන් පානයෙන් වැළකී සිටීමට තීරණය කර ඇත්නම්, මත්පැන්වලින් සිදුවන හානි, එහි ඇති නරක ගඳ සහ එයින් ඇතිවන අපහසුතා ගැන නිතරම සිතන්න.
• ඔබේ අවධානය වෙනතකට යොමු කරන දේවල් වලින් වළකින්න.

3. අරමුණ තහවුරු කර ගැනීම (අධිමොක්ඛය):>

• ඔබේ නිවැරදි අරමුණ කෙරෙහි දැඩි විශ්වාසයක් ගොඩනඟා ගන්න.
  • උදාහරණයක් ලෙස, “මත්පැන් පානයෙන් වැළකී සිටීමෙන් මට සෞඛ්‍ය සම්පන්න ජීවිතයක් ගත කළ හැකිය” යන විශ්වාසය ඇති කර ගන්න.
• ඔබේ තීරණය කිසි විටෙකත් වෙනස් නොකරන්න.

4. අරමුණ සඳහා උත්සාහය (වීර්යය):

• ඔබේ නිවැරදි අරමුණ සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා උත්සාහයෙන් කටයුතු කරන්න.
  • උදාහරණයක් ලෙස, මත්පැන් පානය කිරීමට පෙළඹෙන අවස්ථාවලදී එය වළක්වා ගැනීමට දැඩි උත්සාහයක් ගන්න.
• අපහසුතා සහ බාධා මධ්‍යයේ වුවද ඔබේ උත්සාහය අත් නොහරින්න.

5. අරමුණෙන් සතුටක් ලැබීම (ප්‍රීතිය):

• ඔබේ නිවැරදි අරමුණ සාක්ෂාත් කර ගැනීමෙන් ඔබට ලැබෙන සතුට අත්විඳින්න.
  • උදාහරණයක් ලෙස, මත්පැන් පානය නොකර සිටීමෙන් ඔබට ලැබෙන ශාරීරික හා මානසික සතුට අගය කරන්න.
• මෙම සතුට නිසා ඔබ තව තවත් නිවැරදි අරමුණෙහි රැඳී සිටීමට පෙළඹෙනු ඇත.

6. අරමුණට කැමැත්ත ඇති කර ගැනීම (ඡන්දය):

• ඔබේ නිවැරදි අරමුණ කෙරෙහි දැඩි කැමැත්තක් ඇති කර ගන්න.
  • උදාහරණයක් ලෙස, “මට සැමදාම මත්පැන් පානයෙන් වැළකී සිටීමට අවශ්‍යයි” යන තද කැමැත්ත ඇති කර ගන්න.
• මෙම කැමැත්ත නිසා ඔබ කිසි විටෙකත් වැරදි චර්යාවන්ට යොමු නොවනු ඇත.

මෙම පියවර අනුගමනය කිරීමෙන්, ප්‍රකීර්ණක චෛතසික නිවැරදිව භාවිතා කර වැරදි චර්යාවන්ගෙන් වළකී සිටීමටත්, යහපත් ජීවිතයක් ගත කිරීමටත් හැකි වේ.