අපරාධ චර්යා විශෝධන මනෝ උපදේශන ක්‍රමශිල්ප 

1. හැඳින්වීම: අපරාධ යුක්තිය සහ පුනරුත්ථාපනයේ විකාශනය

නූතන අපරාධ විද්‍යාව (Criminology) සහ අධිකරණ මනෝ විද්‍යාව (Forensic Psychology) තුළ අපරාධ චර්යා විශෝධනය (Criminal Behavior Modification) යනු හුදෙක් දඬුවම් පැමිණවීමේ ක්‍රියාවලියෙන් ඔබ්බට ගිය, විද්‍යාත්මක පදනමක් සහිත අතිශය සංකීර්ණ විශෝධන ක්‍රියාවලියකි. ඓතිහාසිකව, අපරාධ යුක්ති පද්ධතියේ මූලික පදනම වූයේ “දඬුවම” (Punishment) සහ “වෙන් කර තැබීම” (Incarceration) යන සංකල්පයන් ය. එහෙත්, දශක ගණනාවක් පුරා සිදු කරන ලද පර්යේෂණ මගින් තහවුරු වී ඇත්තේ හුදු දඬුවම මගින් පමණක් පුද්ගලයෙකුගේ චර්යාව දීර්ඝකාලීනව වෙනස් කළ නොහැකි බවත්, එය බොහෝ විට නැවත වරදෙහි බැඳීම (Recidivism) පාලනය කිරීමට අසමත් වන බවත් ය. මෙම සන්දර්භය තුළ, අපරාධකරුවන්ගේ චර්යාවන් වෙනස් කිරීම සඳහා මනෝ විද්‍යාත්මක මූල ධර්ම සහ සාක්ෂි පදනම් කරගත් ප්‍රතිකාර (Evidence-Based Practices – EBP) භාවිතා කිරීමේ අවශ්‍යතාවය තදින් දැනෙන්නට විය.

අපරාධ චර්යා විශෝධනය යන්න නිර්වචනය කළ හැක්කේ, අපරාධ යුක්ති පද්ධතියේ අධීක්ෂණය යටතේ සිටින පුද්ගලයින්ගේ නැවත වරදෙහි බැඳීමේ සම්භාවිතාව අවම කිරීම සහ ඔවුන්ගේ සමාජීය ක්‍රියාකාරීත්වය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා සැලසුම් කරන ලද මැදිහත් වීම් (Interventions) මාලාවක් ලෙසයි. මෙහි මූලික අරමුණ වන්නේ අපරාධකරුගේ බාහිර හැසිරීම පමණක් නොව, එම හැසිරීමට මුල් වන අභ්‍යන්තර සිතුවිලි ක්‍රියාවලිය, ආකල්ප, විශ්වාස සහ වටිනාකම් පද්ධතිය (Cognitive Restructuring) වෙනස් කිරීමයි. මේ සඳහා විවිධ වූ මනෝ උපදේශන ක්‍රමශිල්ප (Counseling Techniques) සහ චර්යාත්මක ප්‍රතිකාර (Behavioral Therapies) භාවිතා කරනු ලබයි.

2. න්‍යායාත්මක පදනම: අවදානම් – අවශ්‍යතා – ප්‍රතිචාර (RNR) ආකෘතිය

අපරාධ චර්යා විශෝධන ක්ෂේත්‍රයේ වඩාත්ම බලගතු සහ පර්යේෂණාත්මකව තහවුරු කරන ලද න්‍යායාත්මක ආකෘතිය වන්නේ අවදානම් – අවශ්‍යතා – ප්‍රතිචාර ආකෘතියයි (Risk-Need-Responsivity – RNR Model). 1990 දශකයේ දී ඇන්ඩෲස් සහ බොන්ටා වැනි පර්යේෂකයින් විසින් හඳුන්වා දුන් මෙම ආකෘතිය, පුනරුත්ථාපන වැඩසටහන් සැලසුම් කළ යුතු ආකාරය පිළිබඳ මූලික මූලධර්ම තුනක් ඉදිරිපත් කරයි.

2.1 අවදානම් මූලධර්මය (Risk Principle)

මෙම මූල ධර්මය මගින් අවධාරණය කරන්නේ ප්‍රතිකාර ලබා දිය යුත්තේ “කවුරුන්වද” (Who) යන්නයි.

• අධි අවදානම් (High Risk) පුද්ගලයින්: නැවත වරදෙහි බැඳීමේ වැඩි සම්භාවිතාවක් ඇති පුද්ගලයින් සඳහා දැඩි සහ දිගුකාලීන මැදිහත්වීම් (Intensive Interventions) ලබා දිය යුතුය.
• අඩු අවදානම් (Low Risk) පුද්ගලයින්: මොවුන් සඳහා අවම මැදිහත් වීමක් ප්‍රමාණවත් වේ. වැදගත්ම කරුණ නම්, අඩු අවදානම් පුද්ගලයින්ව අධි අවදානම් පුද්ගලයින් සමඟ එකට තබා දැඩි ප්‍රතිකාර ලබා දීමෙන් වැළකිය යුතුය. එසේ කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ අපරාධ චර්යාවන් ඉහළ යා හැක (Criminogenic Effect).

2.2 අවශ්‍යතා මූලධර්මය (Need Principle)

මෙම මූල ධර්මය මගින් තීරණය කරන්නේ “කුමක්ද” (What) ප්‍රතිකාර කළ යුත්තේ යන්නයි. අපරාධ කිරීමට සෘජුවම බලපාන “අපරාධ කාරක අවශ්‍යතා” (Criminogenic Needs) ඉලක්ක කර ප්‍රතිකාර කළ යුතුය.

2.3 ප්‍රතිචාර මූලධර්මය (Responsivity Principle)

ප්‍රතිචාර මූලධර්මය මගින් විස්තර කරන්නේ “කෙසේද” (How) ප්‍රතිකාර ලබා දිය යුත්තේ යන්නයි. මෙහිදී ප්‍රජානන චර්යා ප්‍රතිකාර (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) වැනි ප්‍රායෝගික ක්‍රම වේදයන් භාවිතා කිරීමත්, පුද්ගලයාගේ ඉගෙනුම් ශෛලියට (Learning Style) ගැලපෙන ලෙස ප්‍රතිකාරය වෙනස් කිරීමත් සිදු කෙරේ.

3. ප්‍රජානන චර්යා ප්‍රතිකාරය (Cognitive Behavioral Therapy – CBT)

අපරාධ චර්යා විශෝධනයේ දී බහුලවම භාවිතා වන සහ පර්යේෂණාත්මකව වඩාත්ම සාර්ථක ප්‍රතිඵල පෙන්වා ඇති මනෝ උපදේශන ප්‍රවේශය වන්නේ ප්‍රජානන චර්යා ප්‍රතිකාරයයි (CBT). අධිකරණ මනෝ විද්‍යාවේදී CBT භාවිතා කරන්නේ හුදෙක් මානසික රෝග සුව කිරීමට නොව, අපරාධමය සිතුවිලි වෙනස් කිරීම (Cognitive Restructuring) සඳහා ය.

3.1 චර්යා දාම විශ්ලේෂණය (Behavior Chain Analysis)

මෙය CBT හි ඉතා වැදගත් අභ්‍යාසයකි. අපරාධ ක්‍රියාවක් හදිසියේ සිදුවන්නක් නොව, එය සිදුවීම් මාලාවක ප්‍රතිඵලයක් බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. මෙම දාමය කොටස් වශයෙන් විශ්ලේෂණය කිරීමෙන්, අනාගතයේදී එවැනි දාමයක් ආරම්භ වූ විට එය බිඳ දමන ආකාරය ඉගෙන ගත හැක.

3.2 චින්තන වාර්තා (Thinking Reports)

මෙම අභ්‍යාසයේදී සේවාලාභියා තමා මුහුණ දුන් ගැටුම්කාරී අවස්ථාවක් වාර්තා කළ යුතුය. එය කොටස් 4 කින් සමන්විත වේ:

1. සිදුවීම (Situation): සිදු වූ දේ (කරුණු පමණක්).
2. සිතුවිලි (Thoughts): එම අවස්ථාවේ සිතට ආ දේ.
3. හැඟීම් (Feelings): දැනුණු හැඟීම්.
4. ආකල්ප සහ විශ්වාස (Attitudes and Beliefs): එම සිතුවිලි වලට යටින් පවතින ගැඹුරු විශ්වාසයන් (උදා: “මගේ අභිමානය රැකගැනීම ඕනෑම දෙයකට වඩා වැදගත්”).

4. අපරාධමය සිතුවිලි රටා (Criminal Thinking Errors)

සැමෙනව්, යොචෙල්සන් සහ වෝල්ටර්ස් වැනි පර්යේෂකයින් විසින් හඳුන්වා දුන් මෙම සංකල්පය මගින් අපරාධකරුවන් සිතන ආකාරයෙහි පවතින සුවිශේෂී දෝෂයන් පෙන්වා දෙයි. ප්‍රතිකාරයේ අරමුණ මෙම සිතුවිලි හඳුනාගෙන ඒවා නිවැරදි කිරීමයි.

4.1 ප්‍රධාන සිතුවිලි රටා (Key Thinking Errors)

1. මොලිෆිකේෂන් (Mollification): තමන්ගේ වැරදි ක්‍රියාවන් බාහිර සාධක මත පවරා සාධාරණීකරණය කිරීම (උදා: “පොලිසිය මට අසාධාරණයක් කළ නිසා මම ගැහුවා”).
2. කට් – ඕෆ් (Cutoff): යම් ක්‍රියාවක් කිරීමට පෙර ඇති වන බිය හෝ හෘද සාක්ෂිය වහාම යටපත් කර දැමීම (මානසික ස්විචයක් වැනි). “මට වැඩක් නෑ මොනවා වුනත්” යන සිතුවිල්ල.
3. හිමිකම් පෑමේ හැඟීම (Entitlement): තමාට අන් අයට වඩා විශේෂ වරප්‍රසාද තිබිය යුතු බවත්, තමන්ට අවශ්‍ය දේ ඕනෑම ආකාරයකින් ලබා ගැනීමට අයිතියක් ඇති බවත් සිතීම.
4. බල දිශානතිය (Power Orientation): තමා අවට ලෝකය සහ මිනිසුන් පාලනය කිරීමට ඇති දැඩි ආශාව. මොවුන් දුර්වලකම පෙන්වීම පරාජයක් ලෙස සලකයි.
5. සුපිරි ශුභවාදී බව (Super-optimism): තමා කිසිදාක නීතියට හසු නොවන බවට ඇති අතාර්කික විශ්වාසය.
6. වින්දිත බව ආරූඪ කර ගැනීම (Victim Stance): තමා අපරාධකරු වුවද, තමන්ව දකින්නේ සමාජයේ වින්දිතයෙකු ලෙසය.

4.2 අපරාධමය සිතුවිලි රටා වෙනස් කිරීමේ ප්‍රතිකාරක ක්‍රම ශිල්ප

මෙම සිතුවිලි රටා හුදෙක් උපදෙස් දීමෙන් වෙනස් කළ නොහැකි අතර, ඒ සඳහා ප්‍රජානන ප්‍රතිව්‍යුහගත කරණය (Cognitive Restructuring) පදනම් කරගත් විශේෂ අභ්‍යාස භාවිතා කළ යුතුය.

1. චින්තන වාර්තා භාවිතය: අපරාධමය සිතුවිලි හඳුනා ගෙන ඒවා වෙනස් කිරීම සඳහා මෙය බහුලව භාවිතා වේ.
   • a. සිදුවීම (Situation): සිදු වූ දේ කරුණු ලෙස පමණක් ලිවීම.
   • b. සිතුවිලි (Thoughts): එම අවස්ථාවේ සිතට ආ දේ. මෙහිදී “මොලිෆිකේෂන්” වැනි සිතුවිලි දෝෂ හඳුනා ගනී.
   • c. හැඟීම් (Feelings): සිතුවිලි නිසා ඇති වූ හැඟීම්.
   • d. ආකල්ප (Attitudes): සිතුවිල්ලට යටින් ඇති ගැඹුරු විශ්වාසය හඳුනා ගැනීම.
2. ප්‍රජානන ස්වයං – වෙනස (Cognitive Self-Change):
   • a. අවධානය යොමු කිරීම (Pay Attention)
   • b. අවදානම හඳුනා ගැනීම (Recognize Risk)
   • c. නව සිතුවිලි භාවිතය (Use New Thinking)
3. සිතුවිලි පරීක්ෂාව (Thinking Check-ins): සේවාලාභියා දවස පුරා වරින් වර “මේ මොහොතේ මම සිතන්නේ කුමක්ද?” යන්න පරීක්ෂා කිරීම.
4. සිතුවිලි අවහිර කිරීම (Thought Stopping): “කට්-ඕෆ්” (Cutoff) වැනි අවදානම් සිතුවිල්ලක් පැමිණි විට එය ක්ෂණිකව නතර කිරීම.
   • a. සිතින් හෝ ශබ්ද නඟා “නවත්වන්න!” (Stop!) යැයි කීම.
   • b. එම සිතුවිල්ල වෙනත් ධනාත්මක රූපයකින් විස්ථාපනය කිරීම.
5. භූමිකා රංගනය (Role Play): නව සිතුවිලි රටා ප්‍රායෝගිකව භාවිතා කිරීම පුහුණු වීම.

5. සදාචාර ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රතිකාරය (Moral Reconation Therapy – MRT)

සදාචාර ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රතිකාරය (MRT) යනු අපරාධකරුවන්ගේ සදාචාරාත්මක තර්කනය දියුණු කිරීම සඳහා සකස් කරන ලද පියවර 16 කින් යුත් “නිදහස් ඉණිමඟ” (Freedom Ladder) වැඩසටහනයි.

6. වෙනස සඳහා සිතීම (Thinking for a Change – T4C)

“Thinking for a Change” (T4C) යනු සංරචක තුනකින් සමන්විත ඒකාබද්ධ ප්‍රජානන – චර්යා විෂය මාලාවකි.

1. ප්‍රජානන ස්වයං – වෙනස (Cognitive Self-Change):
   • a. අවධානය යොමු කිරීම
   • b. අවදානම හඳුනා ගැනීම
   • c. නව සිතුවිලි භාවිතය
2. සමාජ කුසලතා (Social Skills):
   • a. ක්‍රියාකාරීව සවන් දීම (Active Listening)
   • b. ප්‍රශ්න ඇසීම සහ පැමිණිලි ඉදිරිපත් කිරීම
   • c. සමාව ඉල්ලීම සහ විවේචනවලට ප්‍රතිචාර දැක්වීම
3. ගැටළු විසඳීමේ කුසලතා (Problem Solving Skills):
   • a. නතර වී සිතන්න (Stop and Think)
   • b. ගැටලුව නිර්වචනය කිරීම
   • c. තේරීම් සහ ප්‍රතිවිපාක

7. අභිප්‍රේරණ සම්මුඛ සාකච්ඡා ක්‍රමය (Motivational Interviewing – MI)

අපරාධකරුවන් තුළ ඇති ප්‍රතිරෝධය (Resistance) ජය ගැනීම සඳහා විලියම් මිලර් සහ ස්ටීවන් රොල්නික් විසින් හඳුන්වා දුන් ක්‍රම වේදයයි.

7.1 OARS සන්නිවේදන කුසලතා

• O – විවෘත ප්‍රශ්න (Open-ended Questions): “ඔව්/නැත” නොවන විස්තරාත්මක පිළිතුරු ලැබෙන ප්‍රශ්න.
• A – අගය කිරීම් (Affirmations): සේවාලාභියාගේ කුඩා හෝ උත්සාහයන් අගය කිරීම.
• R – පරාර්වර්තනය (Reflections): සේවාලාභියා කියූ දේ එහි අර්ථය හෝ හැඟීම සමඟ නැවත පැවසීම.
• S – සාරාංශ කිරීම (Summaries): සාකච්ඡාවේ වැදගත් කරුණු එකතු කර නැවත ඉදිරිපත් කිරීම.

7.2 වෙනස සඳහා කතාබහ (Change Talk) – DARN CAT

• Desire (ආශාව): “මට වෙනස් වෙන්න ඕනේ.”
• Ability (හැකියාව): “මට පුළුවන් බොන එක නවත්තන්න.”
• Reason (හේතු): “මගේ දරුවා නිසා මම හැදෙන්න ඕනේ.”
• Need (අවශ්‍යතාව): “මට තවත් මේ විදිහට ඉන්න බැහැ.”
• Commitment (කැපවීම): “මම පොරොන්දු වෙනවා.”

7.3 ප්‍රතිරෝධය සමග ගලා යාම (Rolling with Resistance)

සේවාලාභියා තර්ක කරන විට ඊට එරෙහිව තර්ක නොකිරීමයි. සේවාලාභියාගේ හැඟීම් පිළිගැනීම මගින් තර්ක කිරීම වැළැක්වීම මෙහි අරමුණයි.

8. යථාර්ථ ප්‍රතිකාරය සහ තේරීම් න්‍යාය (Reality Therapy & Choice Theory)

විලියම් ග්ලාසර් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද මෙම ක්‍රමවේදය වර්තමාන හැසිරීම සහ වගකීම මත පදනම් වේ.

8.1 WDEP පද්ධතිය

• W – Wants (අවශ්‍යතා): “ඔබට ඇත්තටම අවශ්‍ය කුමක්ද?”
• D – Doing (කරමින් සිටින දේ): “ඔබට අවශ්‍ය දේ ලබා ගැනීමට ඔබ දැන් කරමින් සිටින්නේ කුමක්ද?”
• E – Evaluation (ඇගයීම): “ඔබ කරන දෙයින් ඔබට අවශ්‍ය දේ ලැබෙනවාද?” (මෙය ඉතා වැදගත් ප්‍රශ්නයකි).
• P – Planning (සැලසුම් කිරීම): “අපි අලුත්, යහපත් සැලැස්මක් හදමු.”

9. කෝපය කළමනාකරණය සහ සමාජ කුසලතා පුහුණුව

9.1 කෝපය කළමනාකරණය (Anger Management)

කෝපය මනින දර්ශකය (Anger Meter/Thermometer): 1 සිට 10 දක්වා වූ පරිමාණයක් භාවිතයෙන් කෝපය පාලනය කිරීම.

9.2 සමාජ කුසලතා පුහුණුව (Social Skills Training)

• භූමිකා රංගනය (Role Play): සැබෑ ජීවිතයේ ගැටළු සහගත අවස්ථා පන්ති කාමරය තුළ රඟපා පෙන්වීම.
• සමාජ විමර්ශනය (Social Debrief): සිදුවීමකට පසු එය විශ්ලේෂණය කර, හැසිරීම ගැන සාකච්ඡා කිරීම.

10. නිගමනය සහ අනාගත දැක්ම

අපරාධ චර්යා විශෝධනය යනු හුදෙක් දඬුවම් කිරීමක් නොව, මනෝ විද්‍යාත්මක, සමාජීය සහ ආර්ථික විද්‍යාත්මක මූලධර්ම මත පදනම් වූ විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලියකි.

10.1 විද්‍යාත්මක සහ මානුෂීය ප්‍රවේශයන්ගේ සංකලනය

නූතන පුනරුත්ථාපන ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රවණතාවය වන්නේ “අවදානම් කළමනාකරණය” සහ “යහපත් ජීවිතයක් ගොඩ නැගීම” (Good Lives Model) යන සංකල්ප සමබර කිරීමයි. මෙය අපරාධකරුට “වැරදි නොකර සිටීමට” පමණක් නොව “හරි දේ කිරීමට” අවශ්‍ය අභිප්‍රේරණය ලබා දෙයි.

10.2 උපදේශකයාගේ තීරණාත්මක කාර්යභාරය

විශෝධන ක්‍රියාවලියේ හදවත වන්නේ උපදේශකයා සහ සේවාලාභියා අතර ගොඩනැගෙන විශ්වාසවන්ත සබඳතාවයයි (Therapeutic Alliance). අපරාධකරුවන් බොහෝ විට ප්‍රතිකාර ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින්, උපදේශකයා සතුව ඉහළ අභිප්‍රේරණ සම්මුඛ සාකච්ඡා (MI) කුසලතා තිබීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.

10.3 සමාජීය සහ ආර්ථික ප්‍රතිලාභ

• ප්‍රජා ආරක්ෂාව: නැවත වරදෙහි බැඳීම අඩු වීම මගින් සමාජයේ අපරාධ සහ වින්දිතයින් අඩු වේ.
• ආර්ථික වාසි: සිරගත කර තැබීමට යන වියදමට වඩා, පුනරුත්ථාපනය කර මුදා හැරීම ආර්ථික වශයෙන් ලාභදායී වේ.

10.4 අනාගත දිශානතිය (2025 සහ ඉන් ඔබ්බට)

අනාගත විශෝධන ක්‍රියාවලිය තාක්ෂණය සමඟ බද්ධ වෙමින් පවතී. අතථ්‍ය යථාර්ථය (VR) සහ ඩිජිටල් මෙවලම් (e-CBT) වැනි නව ප්‍රවණතා කරළියට පැමිණෙමින් තිබේ. අවසාන වශයෙන්, අපරාධකරුවෙකු යනු වෙනස් කළ නොහැකි පුද්ගලයෙකු නොව, නිවැරදි මඟ පෙන්වීම් යටතේ නැවත සමාජගත කළ හැකි මිනිසෙකු බව මෙම ක්‍රමවේදයන් තහවුරු කරයි.

---